Dossier Vaticaan
Fragment uit mijn debuutroman
‘U staat voor een onherroepelijke keuze! Moge de wijsheid van De Vader u leiden indien u besluit de inhoud van deze kluis bekend te maken.’
Paus Paulus V
Anno Domini 1610’
Paus Paulus V (1550–1621)
Mijn debuutroman vangt aan met een boodschap van Paus Paulus V. De fictieve Paus Christianus I is degene die deze waarschuwing van zijn illustere voorganger leest. Maar wie was Paulus V eigenlijk?
In het begin van de zeventiende eeuw stond Europa onder grote druk. De Reformatie had het religieuze landschap blijvend veranderd en vorsten waren druk bezig hun macht te vergroten. In die context kwam in 1605 een jurist op de pauselijke troon: Paus Paulus V (1550–1621). Zijn pontificaat werd gekenmerkt door één duidelijke prioriteit: het onwrikbaar verdedigen van de pauselijke macht. Maar wat betekende dat concreet?
De aanloop naar zijn pontificaat: de Reformatie
De Reformatie was een religieuze hervormingsbeweging binnen het westerse christendom die leidde tot het ontstaan van het protestantisme. In 1517 deed de Duitse monnik Maarten Luther de aftrap door zijn 95 stellingen op de deuren van Slotkerk Wittenberg te spijkeren. Dat is de Netflix versie van het verhaal. Nu deden de deuren van de kerk wel dienst als prikbord voor stellingen voor academisch debat, maar dit specifieke hamermoment is niet met feiten te onderbouwen. Beeldend is het wel… 😊
Luther bekritiseerde onder andere de verkoop van aflaten (vergeving tegen betaling), misstanden binnen de kerk, de pauselijke macht en de nadruk op goede werken voor redding.
Zijn kernidee was: redding komt door geloof alleen (sola fide), niet door kerkelijke handelingen.
Er kwam een beweging op gang waarvan de gevolgen enorm waren. De westerse kerk splitste zich en er ontstonden protestantse kerken (luthers, gereformeerd, anglicaans) en er woedde religieuze oorlogen in Europa.
De Contrareformatie
Rond 1545 kwam er een, ietwat late, reactie van de Rooms-Katholieke Kerk op de Reformatie op gang: de Contrareformatie. Het was zowel een verdediging tegen het protestantisme als een interne hervormingsbeweging.
Tijdens het Concilie van Trente (1545–1563) besloot de kerk onder andere dat traditie én Bijbel beide gezaghebbend zijn, de zeven sacramenten geldig bleven, er een strengere opleiding voor priesters moest komen en misstanden aangepakt zouden worden.
De nieuwe orde van de Sociëteit van Jezus (de Jezuïeten), gesticht door Ignatius van Loyola (zie een van mijn toekomstige blogs) moest hier een belangrijke rol in gaan spelen door zich te richten op missiewerk, de verdediging van het katholieke geloof en onderwijs.
De katholieke kerk zette ook meer kunst in als middel om geloof te versterken. De barokkunst — dramatisch en emotioneel — moest gelovigen raken en overtuigen.
Een jurist als paus
Paulus V, in 1555 in Rome geboren als Camillo Borghese, was geen charismatische hervormer of mystieke leider. Hij was vooral een specialist in kerkelijk recht. Voor hem was de kerk geen losse gemeenschap van gelovigen, maar een hiërarchisch georganiseerde instelling met duidelijke bevoegdheden. En aan de top daarvan stond — zonder twijfel — de paus.
Hij geloofde dat:
• De paus zijn gezag rechtstreeks van God ontving.
• Wereldlijke heersers geen recht hadden zich te mengen in kerkelijke aangelegenheden.
• Geestelijken onder kerkelijke, niet burgerlijke rechtspraak vielen.
Hij geloofde dat niet alleen, maar bracht deze principes ook hard in praktijk.
Zijn belangrijkste adviseur: Scipione Borghese
Bij aanvaarding van zijn pontificaat in 1605, benoemde Paulus V zijn neef Scipione tot kardinaal (cardinale nipote). Dit was een typisch voorbeeld van nepotisme (nepos, Latijn voor neef). In die tijd was het gebruikelijk dat pausen familieleden hoge functies gaven om politieke steun te verzekeren, familie-invloed te vergroten en vermogen en macht binnen de familie te houden. Scipione werd al snel de belangrijkste vertrouweling en adviseur van de paus en wist het familiekapitaal en -landbezit uit te bouwen. De Borgheses kregen steeds meer macht en aanzien in Rome.
Vandaag is Scipione vooral bekend om zijn kunstverzameling. Hij legde de basis voor de collectie van de Galleria Borghese. Hij kocht — en confisqueerde — meesterwerken van grote kunstenaars zoals Caravaggio, Gian Lorenzo Bernini en Rafaël.
De botsing met de Republiek Venetië
Terug naar het pontificaat van Paulus V. Het beroemdste voorbeeld van zijn machtsverdediging was het conflict met de Republiek Venetië in 1606.
Venetië had wetten ingevoerd die de bouw van kerken zonder staatsgoedkeuring beperkten en geestelijken onderwierpen aan burgerlijke rechtbanken. Voor Paulus V was dit een directe aanval op het kerkelijk gezag. Want als de staat priesters mocht berechten, wie had dan uiteindelijk de macht over de kerk?
Zijn reactie was drastisch: hij legde een interdict op over Venetië. Dat betekende dat sacramenten officieel niet meer mochten worden toegediend in het hele gebied. Het was een krachtig middeleeuws wapen dat hele samenlevingen religieus kon lamleggen. Toch gebeurde er iets opvallends: Venetië weigerde grotendeels te gehoorzamen. Veel geestelijken bleven diensten houden, gesteund door de Venetiaanse staat en theologen zoals Paolo Sarpi. Uiteindelijk werd via diplomatie een compromis bereikt.
Maar één ding was duidelijk: Paulus V was bereid zijn hoogste kerkelijke sancties te gebruiken om zijn gezag te handhaven.
De zaak van Galileo: gezag over waarheid
De paus, als gezaghebber over de waarheid, deed tijdens zijn pontificaat ook de eerste officiële ingreep tegen Galileo Galilei (1616).
Galileo verdedigde het heliocentrische wereldbeeld, het idee dat de aarde om de zon draait. In deze moderne tijd is dat een wetenschappelijke kwestie, maar in de zeventiende eeuw draaide het ook om autoriteit. Wie mocht de Bijbel interpreteren? Wie bepaalde wat als waarheid gold?
Onder Paulus V werd Galileo gewaarschuwd dat hij het heliocentrische model niet als bewezen feit mocht onderwijzen. Hier verdedigde de paus niet alleen het traditionele denken, maar vooral het leergezag van de kerk.
Geen machtsuitbreider, maar een machtsbewaker
Paulus V was een stevige leider, maar hij was niet uit op het veroveren van nieuwe politieke gebieden. Zijn strijd ging om afbakening. De kerk moest vrij blijven van wereldlijke inmenging. In een tijd waarin vorsten steeds sterker werden en staten centraliseerden, was dat geen vanzelfsprekendheid.
Een paus van zijn tijd
Het pontificaat van Paulus V viel in de eerste fase van de Dertigjarige Oorlog (1618–1648), een conflict waarin religie en macht nauw verweven waren. Zijn sterke nadruk op pauselijke soevereiniteit paste naadloos in de Europese spanningen tussen kerk en staat.
Vandaag wordt hij vooral herinnerd als streng, juridisch en principieel. Maar in zijn eigen ogen verdedigde hij iets fundamenteels: de onafhankelijkheid en eenheid van de katholieke kerk.
Historische branding
Naast vooral juridische strijd voltooide hij de bouw van de Sint-Pieter (voor een exorbitant prijskaartje). Op het front van de Sint-Pietersbasiliek liet de weinig bescheiden paus een groot opschrift aanbrengen: IN HONOREM PRINCIPIS APOST. PAULUS V BURGHESIUS ROMANUS PONT. MAX. AN. MDCXII PONT VII - Ter ere van de voornaamste der apostelen [heeft] Paulus V van de familie Borghese, Romein, [deze basiliek laten voltooien] in het jaar 1612, het zevende jaar van zijn pontificaat. Zo brengt hij zijn naam nog regelmatig onder de aandacht van de miljoenen bezoekers van de beroemde basiliek. Gods huis dus… maar wél duidelijk van Borghese-makelij. Branding bestond dus al vóór Instagram. In Rome zei men spottend: ‘Wat God bouwde, ondertekent de paus.’
Exorcisme
In mijn debuutroman speelt exorcisme een rol (nee, geen verdere spoiler-alert). Over het fenomeen exorcisme zal ik een andere blog schrijven. Maar in het kader van deze blog wil ik nog een bescheiden detail toevoegen. Paus Paulus V speelde een belangrijke rol bij het standaardiseren van de katholieke praktijk van exorcisme. De gebruiken verschilden in die dagen sterk per regio en werden door verschillende katholieke functionarissen uitgevoerd. In 1614 beschreef paus Paulus het exorcismeritueel in zijn Rituale Romanum, wat vanaf dat jaar de standaardprocedure was. Alleen priesters met toestemming van een bisschop mochten het uitvoeren. Dit ritueel bleef bijna 400 jaar ongewijzigd, tot Paus Johannes Paulus II het ritueel op een aantal punten herzag.
Overig werk
In 1606 verklaarde Paus Paulus V zijn voorganger Paus Gregorius VII heilig.
In 1608 gaf Paulus V opdracht tot het samenstellen van een gezangenboek voor de liturgie c.q. heilige mis. Op de heruitgave van de Editio Medicaea (gedrukt in de drukkerij van de beroemde familie de Medici) in 1871 kwam (natuurlijk) weer de naam van Paulus V te staan op het schutblad als initiator van de oorspronkelijke uitgave.
Overlijden
In januari 1621 werd Paulus V plotseling ernstig ziek (waarschijnlijk een beroerte). Hij stierf op 28 januari na een kort, maar hevig ziekbed. Hij werd bijgezet in de Borghese-kapel van de Basilica di Santa Maria Maggiore in Rome, een kapel die nauw verbonden was met zijn familie.
Hij werd opgevolgd door Paus Gregorius XV.
Paulus V verdedigde het pauselijk gezag met ijzeren ernst — maar zorgde er tegelijk voor dat zijn familienaam in steen werd gebeiteld en kunstwerken wonderlijk vaak richting Borghese verhuisden. Vergeleken met flamboyante renaissancepausen had Paulus V geen beroemde affaires en buitensporige extravagantie. Zijn ‘schandaal’ was eigenlijk dat hij te serieus was. In zijn boek ‘het Bedrog van Rome’ schrijft Maurits Prins over de leugens, intriges en malversaties van de Rooms-Katholieke Kerk. Paulus V is een van de pausen die daar niet in wordt genoemd. Tussen al die andere theatrale figuren bleek hij vooral een jurist met een ijzeren discipline.
Meer weten
- The History of the Popes - Volume XXV Leo XI en Paulus V
- Case Study 8.3: Bernini's Portrait Bust of Pope Paul V
- Exploring the Pauline Chapel: The Sacred Home of Salus Populi Romani
- Het Bedrog van Rome (over andere pausen dan Paulus V) - Maurits Prins
ISBN 978-94-93289-07-9 Uitgeverij Universal Wakening
Beeldmateriaal v.l.n.r.
- Portret door Marcello Provenzale (1621) | Publiek domein Wikimedia Commons
- Gravure door Crispyn de Passe | Archiv für Kunst und Geschichte, Berlin | Publiek domein Wikimedia Commons
- Buste (marmer) van Gian Lorenzo Bernini | Collectie Getty Center | Publiek domein Wikimedia Commons
- Schilderij door Carvaggio (1605/1606) | Publiek domein Wikimedia Commons
- Onderaan: Handtekening van Paus Paulus V van 12 November 1613 | Publiek domein Wikimedia Commons
